De boeken en boekentips van Thomas Heerma van Voss

Darkness at Noon: volgens sommigen een absoluut meesterwerk, volgens anderen intrigerend maar gedateerd, en derden vinden de roman (1940) vooral interessant omdat het Orwell zo duidelijk heeft geïnspireerd bij het schrijven van diens klassieker 1984. In Nederland is Darkness at Noon tegenwoordig amper nog te verkrijgen - er circuleert alleen een (slordige) vertaling van de Wereldbibliotheek, die moeilijk te achterhalen is. 

Om redenen die ik nu niet meer helemaal kan herleiden, wilde ik deze roman per se lezen. Misschien kwam het doordat ik op internet al enkele fragmenten las, die me meteen overtuigden van Koestlers beknopte, koude maar nergens ongevoelige taalgebruik. Misschien sprak het minimalisme van de opzet me aan: de roman gaat over Roebasjow, een overtuigde communist van het eerste uur die van de eerste tot de laatste bladzijde in de gevangenis zit. Door middel van flashbacks krijgen we meer informatie over Roebasjows verleden, en lezen we hoe hij als onbelangrijke figuur binnen zijn partij, werkend voor de nergens bij naam genoemde 'Nummer 1',  zonder terechte reden wordt opgepakt. In de gevangenis probeert men hem vervolgens, stapje voor stapje, door middel van allerlei verhoren, te breken, dingen te laten bekennen die hij helemaal niet gedaan heeft - zoals zovelen voor Roebasjow al hebben moeten doen.

Nee, Darkness at Noon is geen roman die het moet hebben van een frisse, verrassende plot: vanaf de eerste zinnen hangt er al een doemsfeer over het verhaal heen, die tot aan de (bijzonder sterke) slotalinea's niet verdwijnt. Maar toch wordt het verhaal nergens eentonig of eendimensionaal. Dat komt vooral door de onovertroffen, beklemmende sfeer die Koestler (Budapest, 1905-1983) oproept: met krachtige, voortstuwende zinnen weet hij het sobere gevangenisleven van zijn hoofdpersoon weer te geven, die ondanks de totale leegte van zijn omgeving toch een soort bestaan opbouwt. Hij leert in systemen te kloppen met zijn buren, onzichtbare medegevangen; tijdens de spaarzame keren dat de gevangen naar buiten worden gelaten voor enige frisse lucht, spreekt hij zelfs met een enkeling die ook opgesloten zit. Het maakt treffend duidelijk dat, hoe uitzichtloos iemands situatie soms ook wordt, de hoop om te overleven altijd blijft bestaan. Dat niemand kan zonder (pogingen tot) contact. Dat het individuele lotgeval dat we in deze roman meekrijgen, helemaal niet individueel is, dat het honderdduizenden, miljoenen zogenaamde vijanden van de communistische staat zo is vergaan zoals het Roebasjow vergaat.

Vanuit literair oogpunt is er ook genoeg aan te merken op Darkness at Noon: sommige karakters - eigenlijk alle karakters behalve Roebasjows – zijn te eenzijdig uitgewerkt, terwijl het verhaal zich juist perfect leent voor nuances over goed en kwaad. Daarnaast zijn sommige cerebrale passages onnodig repetitief, en zijn enkele details, zoals een constant herhaalde metafoor met kiespijn, eerder knullig dan efficiënt. Maar dat zijn over het algemeen toch bijkomstigheden, want als geheel is Darkness at Noon een overtuigende, zeldzaam sfeervolle roman waarin we niets anders kunnen dan meegaan met het fysieke en mentale verval van de hoofdpersoon.

Ten slotte, een speciale vermelding voor de monumentale slotpassages, waarin Roebasjows einde beschreven wordt. "Een tweede, verbrijzelende slag trof zijn oor. Daarna was alles rustig. Daar was de zee weer met haar geluiden. Een golf tilde hem langzaam omhoog. Ze kwam van ver en bewoog zich rustig voort, een schouderophalen van de eeuwigheid."

Thomas Heerma van Voss, januari 2014

De term 'klassieker' is al jaren ernstig aan het devalueren. Het wordt gebruikt door uitgevers die vergeten werken opnieuw op de markt brengen, door lezers die het hebben over ouderwetse, politieke romans, door kennissen die me leestips geven. Vaak, als ik zo'n klassieker lees, denk ik: is dit alles? Zie ik iets over het hoofd? Ik kan dan weliswaar nagaan wat mensen er zo interessant aan vinden, maar zie ook allerlei tekortkomingen - overbodige herhalingen, stilistische luiheid, een te uitgesponnen plot. 

Maar heel soms is er een klassieker die wel meteen overtuigt. Die mij vanaf de eerste alinea doet voelen: dit is een roman die de aanduiding klassieker werkelijk verdient, hier gaat iets groots gebeuren. Lolita behoort tot die categorie. De roman van Vladimir Nabokov gaat over Humbert Humbert, een Europese intellectueel, die bezeten raakt van de 12-jarige Dolores Haze. Hij is vastbesloten Haze zowel artistiek als lichamelijk te bezitten. Een krankzinnig, strafbaar verlangen, en toch ga je er als lezer in mee: je behoudt weliswaar ook een lichte afkeer voor Humbert, maar tegelijk krijg je op een vreemde, wrange manier sympathie voor zijn pogingen, je voelt zijn verlangens, je ziet het onontkoombare van zijn pogingen in. 

Dat komt vooral door de meesterlijk getroffen toon van het boek. Die is zwierig, vol uitwijdingen, alliteraties, lange zinsconstructies - maar altijd heel precies en scherp geformuleerd. En nooit wordt het pocherij van de auteur, nee, de verteltrant staat volledig in dienst van het verhaal. Op die manier wordt de waanzin van protagonist Humbert geweldig vorm gegeven. En dat is wat Lolita zo goed maakt: een hoofdpersoon die wordt overmand door verlangens en zich daar zelf bewust van is, wat ervoor zorgt dat hij steeds heen en weer schommelt tussen gedachte en daad, tussen schuldgevoel en zelfafkeer, tussen walging en triomf. Het resultaat is een van de beste romans ooit geschreven, waarin uiteindelijk niets of niemand je onberoerd laat, en iedere pagina je voortstuwt richting de onvermijdelijke climax. Een klassieker, ja, zoals ze zelden worden geschreven. 

Thomas Heerma van Voss, oktober 2013